Badania Media
AI kompetencje: modele, ujęcia, strategie badawcze
Ośrodek Badań nad Mediami prowadzi interdyscyplinarne badania nad społecznymi, kulturowymi, edukacyjnymi i poznawczymi konsekwencjami rozwoju sztucznej inteligencji w warunkach społeczeństwa algorytmicznego. Centralnym obszarem zainteresowania badawczego Ośrodka jest analiza relacji między rozwojem kompetencji AI a kompetencjami niecyfrowymi, które stanowią fundament autonomicznego i refleksyjnego funkcjonowania jednostki we współczesnym środowisku medialnym.
Punktem wyjścia prowadzonych badań jest założenie, że generatywna sztuczna inteligencja nie stanowi wyłącznie kolejnego etapu rozwoju technologii cyfrowych, lecz prowadzi do głębokiej transformacji praktyk poznawczych, komunikacyjnych, edukacyjnych i kulturowych. W tym ujęciu AI rozumiana jest nie tylko jako narzędzie technologiczne, ale również jako środowisko kulturowe, infrastruktura poznawcza oraz aktywny mediator relacji społecznych i praktyk codzienności.
Badania realizowane w Ośrodku osadzone są w perspektywie kultury algorytmicznej, zgodnie z którą algorytmy oraz systemy sztucznej inteligencji współorganizują procesy produkcji wiedzy, komunikacji, selekcji informacji, widzialności treści oraz podejmowania decyzji społecznych i indywidualnych. Ośrodek analizuje wpływ platformizacji życia społecznego, datafikacji codzienności oraz automatyzacji praktyk poznawczych na sposoby interpretowania rzeczywistości i funkcjonowania użytkowników mediów w środowisku cyfrowym.
Kluczowym obszarem badań jest transformacja procesów poznawczych zachodząca w wyniku coraz częstszego delegowania funkcji poznawczych do systemów AI. W ramach tej perspektywy analizowane są zjawiska rozszerzonego poznania oraz outsourcingu poznawczego, obejmujące m.in. przejmowanie przez AI funkcji związanych z pamięcią, analizą informacji, generowaniem treści, organizacją wiedzy, kreatywnością i podejmowaniem decyzji. Szczególne znaczenie przypisywane jest konsekwencjom tych procesów dla autonomii poznawczej, krytycznego myślenia, praktyk uczenia się oraz zdolności użytkowników do refleksyjnej oceny informacji.
Istotnym komponentem badań Ośrodka jest rozwój krytycznej edukacji medialnej i cyfrowej. Kompetencje AI rozumiane są jako kompetencje kulturowe, społeczne, poznawcze i etyczne, a nie wyłącznie technologiczne. W tym ujęciu zdolność do odpowiedzialnego korzystania z AI wymaga rozwiniętych kompetencji krytycznych, obejmujących rozumienie mechanizmów działania systemów AI, świadomość etyczną, odporność na manipulację i dezinformację oraz zdolność interpretacji i weryfikacji informacji.
Ośrodek prowadzi również badania nad relacyjnym wymiarem interakcji człowieka z AI. Analizowane są emocjonalne, społeczne i tożsamościowe aspekty korzystania z systemów sztucznej inteligencji, w tym poziom zaufania wobec AI, procesy antropomorfizacji technologii, emocjonalne przywiązanie do systemów AI oraz negocjowanie odpowiedzialności między użytkownikiem a technologią. Szczególna uwaga poświęcana jest rosnącej roli AI jako partnera poznawczego, współtwórcy treści, mediatora komunikacji i źródła wsparcia emocjonalnego.
Centralną tezą rozwijaną w badaniach Ośrodka jest przekonanie, że kompetencje AI są wtórne wobec kompetencji humanistycznych i społecznych. Efektywne oraz odpowiedzialne korzystanie z systemów AI zależy przede wszystkim od poziomu krytycznego myślenia, autorefleksji, kompetencji komunikacyjnych, kreatywności, odporności poznawczej i zdolności współpracy. W tym sensie Ośrodek rozwija humanistyczny model kompetencji AI, wskazujący na fundamentalne znaczenie kompetencji niecyfrowych dla zachowania autonomii poznawczej w społeczeństwie algorytmicznym.
Badania prowadzone są z wykorzystaniem podejścia longitudinalnego oraz modelu spiralnego rozwoju kompetencji AI, zgodnie z którym kompetencje te rozwijają się w sposób dynamiczny, wieloetapowy i kulturowo osadzony. Model ten umożliwia analizę zmian praktyk korzystania z AI w czasie, trwałości postaw użytkowników oraz procesów adaptacji do dynamicznie zmieniającego się środowiska technologicznego.
Ośrodek realizuje zarówno badania ilościowe, jak i jakościowe. W ramach analiz ilościowych wykorzystywane są m.in. modele panelowe, analizy longitudinalne, modele regresji, analizy czynnikowe oraz badania porównawcze prowadzone w różnych kontekstach kulturowych. Badania jakościowe obejmują analizę narracyjną, analizę dyskursu, analizę praktyk cyfrowych, etnografię cyfrową oraz badania nad codziennymi praktykami korzystania z AI.
Istotnym elementem programu badawczego Ośrodka jest perspektywa międzykulturowa. Analizie podlegają różnice w praktykach korzystania z AI oraz modelach rozwoju kompetencji AI w różnych kontekstach społecznych i kulturowych, w szczególności w krajach europejskich.
W wymiarze teoretycznym Ośrodek rozwija integracyjne podejście łączące badania nad kulturą algorytmiczną, edukacją medialną, teoriami poznania rozszerzonego oraz studiami nad relacją człowiek–technologia. Prowadzone badania mają na celu wypracowanie nowego, humanistycznego modelu kompetencji AI, który pozwoli lepiej zrozumieć społeczne konsekwencje rozwoju sztucznej inteligencji oraz warunki zachowania autonomii poznawczej jednostki w społeczeństwie algorytmicznym.
Badania Ośrodka wpisują się w międzynarodowe debaty dotyczące transformacji kultury cyfrowej, przyszłości edukacji, etyki technologii oraz społecznych konsekwencji rozwoju sztucznej inteligencji. Ich celem jest nie tylko diagnoza zmian zachodzących w praktykach korzystania z AI, lecz także rozwijanie modeli edukacyjnych i kompetencyjnych wspierających świadome, krytyczne i odpowiedzialne funkcjonowanie człowieka w świecie algorytmicznym.
Model relacji między kulturą algorytmiczną, kompetencjami niecyfrowymi i autonomią poznawczą
Założenie centralne
Kultura algorytmiczna przekształca praktyki poznawcze, komunikacyjne i edukacyjne użytkowników mediów poprzez coraz głębszą integrację systemów AI z codziennym funkcjonowaniem społecznym.
Proces ten prowadzi jednocześnie do:
- rozszerzania możliwości poznawczych użytkowników,
- wzrostu zależności od systemów AI,
- transformacji sposobów uczenia się i interpretowania rzeczywistości.
Kluczowym czynnikiem warunkującym zachowanie autonomii poznawczej są kompetencje niecyfrowe i humanistyczne.
Struktura modelu
- Kontekst makrospołeczny
Kultura algorytmiczna tworzy środowisko:
• platformizacji,
• datafikacji,
• automatyzacji decyzji,
• algorytmicznej selekcji informacji.
Systemy AI stają się częścią infrastruktury społecznej i poznawczej. - Mechanizm poznawczy
Integracja AI prowadzi do:
• outsourcingu poznawczego,
• rozszerzonego poznania,
• delegowania procesów interpretacyjnych.
AI funkcjonuje jako:
• zewnętrzna pamięć,
• system wspomagania decyzji,
• współuczestnik procesów myślenia. - Mechanizm edukacyjny
Edukacja medialna i kompetencje krytyczne moderują sposób korzystania z AI.
Wyższy poziom:
• refleksyjności,
• świadomości technologicznej,
• edukacji medialnej
sprzyja bardziej odpowiedzialnym praktykom korzystania z AI. - Mechanizm relacyjny
Interakcje człowiek–AI mają charakter:
• poznawczy,
• emocjonalny,
• społeczny,
• tożsamościowy.
Rosnąca antropomorfizacja AI wpływa na:
• poziom zaufania,
• poczucie zależności,
• negocjowanie odpowiedzialności. - Mechanizm kompetencyjny
Kompetencje AI są wtórne wobec kompetencji niecyfrowych.
Najważniejsze kompetencje bazowe:
• krytyczne myślenie,
• autorefleksja,
• kreatywność,
• odporność poznawcza,
• komunikacja,
• współpraca.
To one warunkują:
• autonomię poznawczą,
• odporność na manipulację,
• zdolność świadomego korzystania z AI.
Główna zależność modelu
Kultura algorytmiczna
→ transformuje praktyki poznawcze
→ rozwija outsourcing poznawczy
→ zwiększa rolę AI w codzienności
→ wymaga rozwiniętych kompetencji niecyfrowych
→ które warunkują poziom autonomii poznawczej i kompetencji AI
Charakter modelu
Model ma charakter:
- interdyscyplinarny,
- humanistyczny,
- konstruktywistyczny,
- społeczno-poznawczy,
- krytyczny wobec determinizmu technologicznego.
Łączy:
- media studies,
- cognitive studies,
- sociology of technology,
- digital education,
- philosophy of technology,
- AI studies.
Badanie kompetencji AI obejmuje kilka kluczowych perspektyw badawczych
1. Ujęcie krytyczne.
Ujęcie krytyczne analizuje kompetencje AI przez pryzmat relacji władzy, nierówności społecznych oraz mechanizmów dominacji obecnych w społeczeństwie cyfrowym. Inspiruje się socjologią krytyczną, teoriami postmarksistowskimi i neomarksistowskimi, które zwracają uwagę na wpływ technologii na strukturę społeczną. W tym podejściu bada się m.in. to, kto ma dostęp do narzędzi sztucznej inteligencji, jakie grupy społeczne czerpią z nich największe korzyści oraz w jaki sposób AI może reprodukować istniejące nierówności ekonomiczne, edukacyjne czy kulturowe. Kompetencje AI są tu rozumiane nie tylko jako umiejętności techniczne, lecz także jako zdolność krytycznej oceny działania algorytmów, rozpoznawania uprzedzeń systemów AI oraz świadomego uczestnictwa w społeczeństwie opartym na danych.
2. Ujęcie funkcjonalno-relacyjne.
Perspektywa funkcjonalno-relacyjna koncentruje się na społecznych funkcjach kompetencji AI oraz ich roli w procesach komunikacyjnych i budowaniu relacji społecznych. Nawiązuje do socjologii funkcjonalnej, szczególnie koncepcji Robert K. Merton. W tym ujęciu analizuje się, w jaki sposób kompetencje związane z AI pomagają jednostkom realizować potrzeby informacyjne, zawodowe, edukacyjne i społeczne. Szczególną uwagę poświęca się interakcjom człowieka z systemami sztucznej inteligencji oraz wpływowi tych technologii na komunikację w mediach cyfrowych. Kompetencje AI postrzegane są jako zasób umożliwiający efektywne korzystanie z nowych technologii, wspierający współpracę, wymianę informacji oraz adaptację do zmieniającego się środowiska społecznego i medialnego.
3. Ujęcie (neuro)kognitywno-rozwojowe.
Perspektywa (neuro)kognitywno-rozwojowa skupia się na wpływie korzystania z AI na rozwój procesów poznawczych oraz innych kompetencji jednostki. Przedmiotem badań są związki między kompetencjami AI a rozwojem myślenia krytycznego, kreatywności, rozwiązywania problemów, kompetencji emocjonalnych i społecznych. Szczególną rolę odgrywa tutaj koncepcja neuroplastyczności, zakładająca zdolność mózgu do adaptacji pod wpływem nowych doświadczeń i technologii. Badacze analizują, w jaki sposób interakcja z narzędziami AI wpływa na proces uczenia się, podejmowanie decyzji, rozwój umiejętności poznawczych oraz funkcjonowanie człowieka na różnych etapach życia. Kompetencje AI są tu traktowane jako element szerszego procesu rozwoju jednostki w środowisku cyfrowym.
4. Ujęcie kulturowo-porównawcze.
Ujęcie kulturowo-porównawcze koncentruje się na analizie podobieństw i różnic w zakresie kompetencji AI pomiędzy społeczeństwami, kulturami i krajami. Zakłada, że rozwój oraz wykorzystanie kompetencji AI są kształtowane przez lokalne uwarunkowania kulturowe, systemy edukacyjne, poziom rozwoju technologicznego, polityki publiczne oraz normy społeczne. Badania prowadzone w tej perspektywie pozwalają identyfikować wzorce korzystania z AI charakterystyczne dla różnych regionów świata, a także czynniki sprzyjające lub utrudniające rozwój tych kompetencji. Ujęcie to umożliwia lepsze zrozumienie globalnych i lokalnych aspektów transformacji cyfrowej oraz wskazuje, w jaki sposób kontekst kulturowy wpływa na postawy wobec sztucznej inteligencji i gotowość do jej wykorzystania.
Etapy projektu: 2026 – 2028
| Etap | Miesiące |
| Model teoretyczny | 1-4 |
| Narzędzia badawcze | 5-7 |
| Pilotaż | 8-10 |
| Badanie główne | 11-15 |
| Modelowanie i analizy | 16-18 |
| Badania międzykulturowe | 19-21 |
| Wdrożenie | 22-23 |
| Upowszechnianie | 24 |